Pomiń polecenia Wstążki
Przeskocz do głównej zawartości
Przeskocz do głównego menu
Logowanie
logo do druku
 
Zakład Bezpieczeństwa Międzynarodowego : Transformacja systemowa
KES - Zakład Bezpieczeństwa Międzynarodowego
 

 projekt „transformacja systemowa w Polsce”

 
OPIS PROJEKTU
Projekt stawia sobie za cel przedstawienie wieloaspektowości procesu transformacji systemowej, która – obok zmian w sferze gospodarki – objęła zmiany w sferze polityki i aktywnie wykorzystała dla ich przeprowadzenia otoczenie międzynarodowe i zmiany w nim zachodzące. Prowadzone w ramach projektu badania skupiają się na wzajemnych związkach między sferą polityki, gospodarką i otoczeniem międzynarodowym. Badania te mają pokazać, że mimo silnej krytyki polska transformacja oparta była na strategii antycypacyjnej, w której przewidywano szereg rozwiązań, wprowadzając je zanim miały one szersze zastosowanie we Wspólnotach Europejskich. Główna uwaga zostanie tu zwrócona na kwestię wieloaspektowości, kwestię związków między poszczególnymi sferami poddanymi zmianom w procesie transformacji oraz na skuteczności ich wykorzystania (opracowanie z założenia ma zdefiniować zjawiska, określić związki między nimi oraz możliwości aktywnego ich wykorzystania dla zwiększenia skuteczności rozpoczętych procesów i zmniejszenia kosztów społecznych tych działań). Wyniki badań zostaną zaprezentowane na czterech konferencjach. Efektem badań ma być również publikacja, która w sposób prosty i przystępny przedstawi procesy występujące w gospodarce transformującego się kraju.      

Wydaje się, że transformacja polska w największym stopniu (zdecydowanie większym niż np. w Czechach i na Węgrzech) wykorzystywała międzynarodowe uwarunkowania do przeprowadzenia zmian systemowych, co – jak można sądzić – zadecydowało o jej skuteczności. Opisywane badania mają za zadanie odpowiedzieć na pytanie, czy wykorzystanie związków między sferą polityczną, gospodarczą i otoczeniem międzynarodowym, które miało miejsce w przypadku transformacji w Polsce, dało lepszy wynik niż proste oddziaływanie polityczne na poszczególne sfery, które zastosowano na Węgrzech i w Czechach. Obok tego zasadniczego pytania, w badaniu sformułowano wiele dodatkowych, cząstkowych pytań, odnoszących się do poszczególnych dziedzin poddanych analizie. Przykładowo, w części pierwszej autorzy poszukiwać będą odpowiedzi na pytanie: jakie znaczenie dla powodzenia transformacji miało istnienie elit alternatywnych? W jakich warunkach elity te powstały? Jak tworzono demokratyczne struktury polityczne? Jakie było znaczenie istnienia dwóch związków zawodowych? Czy wejście Zachodu w etap postindustrialny rozwoju miało znaczenie dla przeprowadzenia przemian systemowych, czy też może zbieżność tu występująca była przypadkowa? W jaki sposób instytucjonalnie mobilizowano do współpracy różne ugrupowania polityczne? Pytań odnoszących się do sfery polityki jest wiele. Eksperci z tej dziedziny często poruszają się po utartych ścieżkach, a – bez wątpienia – warto tu zadać nowe pytania, sformułowane przez ekonomistów, którzy – ze względu na swoje zainteresowania – zwracają uwagę na inne aspekty przemian w sferze politycznej. Takie podejście z pewnością pozwoli rzucić nowe światło na transformację, zwłaszcza, że obok sfery politycznej badanie uwzględni również tło międzynarodowe przemian i nakładanie się pewnych procesów na siebie (co jest czynnikiem umożliwiającym przeprowadzenie tychże zmian, ze względu na przyspieszenie procesu przenoszenia czynników produkcji w skali międzynarodowej i tworzenie miejsc pracy). Można założyć, z dużą dozą pewności, że jest to trafne twierdzenie, że transformacja przebiegałaby inaczej i wolniej, gdyby czynniki produkcji nadal były nieprzenośne w skali międzynarodowej. Przeprowadzone tu rozumowanie nawiązuje do świeżo sformułowanej teorii sekwencyjności stosunków międzynarodowych (Żukrowska 2005).

W każdej z analizowanych sfer można wykazać istnienie specyficznych powiązań między etapem rozwoju związanym z występowaniem danego zjawiska (możliwością jego wystąpienia) a wykorzystaniem tego zjawiska do podniesienia skuteczności transformacji. Przykładowo, w sferze polityki takich zależności można doszukiwać się w obszarze struktur związkowych, które w przypadku Polski były wykorzystane od samego początku do tworzenia systemu politycznego o charakterze symetrycznym. Takich warunków nie było w żadnym innym kraju. Ciekawe w tym kontekście są również doświadczenia polskiego parlamentu, w którym po zmianach systemowych w 1989 r. wprowadzono drugą izbę. Podobne spostrzeżenia dotyczą zmian w strukturach lokalnych, które ewoluowały przygotowując się do bezpośredniej współpracy ze Wspólnotami. Wiele jest także interesujących kwestii dotyczących zmian instytucjonalno-prawnych, które stanowiły trzon przemian systemowych, nadając kształt procesowi transformacji.

Od początku transformacji zadawano pytanie skąd powinien pochodzić pierwszy impuls do zmian: ze sfery polityki czy gospodarki? W trakcie opisanych badań autorzy będą starali się znaleźć odpowiedź na to pytanie, jakże ciekawe, ale i zarazem trudne pod względem możliwości udzielenia na nie odpowiedzi.

Jeżeli chodzi o aspekty gospodarcze transformacji, to – choć proces ten jest dość szeroko opisany w przekroju branżowym – trudno znaleźć materiał kompleksowo traktujący ten problem, dzięki któremu transformacja przestałaby się jawić jako proces przypadkowy, chaotyczny i niekonsekwentny. Autorzy badań dotyczących przemian gospodarczych będą starali się odpowiedzieć na pytanie: czy polska transformacja była inna od transformacji w Czechach i na Węgrzech? Co zadecydowało o ewentualnych różnicach? Czy różnice te miały wpływ na efektywność zastosowanych metod? Jak należy analizować efektywność przeprowadzonych zmian? Pytania te dotyczą tempa zmian, ich zakresu i skali oraz kompleksowości na wstępnym etapie. Inaczej mówiąc – dotyczą oceny skuteczności modelu terapii szokowej i podejścia gradualistycznego, przy czym oba te modele rozpatrywane powinny być w kontekście określonych uwarunkowań wewnętrznych, zarówno politycznych, jak i gospodarczych (np. okres przyzwolenia na zmiany; tzw. kredyt dla władzy i czas jego trwania; rozmiary kryzysu na starcie do reform, itp.).

Ważnym aspektem przemian w polskiej gospodarce jest nałożenie się zmian wewnętrznych z procesem kształtowania stosunków z zagranicą (handel zagraniczny, decentralizacja wymiany z zagranicą, prywatyzacja podmiotów zaangażowanych w handel zagraniczny, wymienialność złotówki, itp.), co w wielu innych gospodarkach potraktowano etapowo i rozdzielczo, a więc licząc się w praktyce z wymogiem społecznym spowolnienia zmian w bardziej zaawansowanych fazach (w efekcie naturalnej reakcji „odrzucenia kosztów” transformacji). Odmienność zastosowanej strategii transformacji powinna również przybliżyć kwestię traktowania przedsiębiorstwa jako podmiotu polityki makro (identycznej dla wszystkich) oraz polityki mikro (skierowanej do przedsiębiorstw, czy branż). Mamy tu do czynienia z inną skutecznością polityki – zwłaszcza biorąc pod uwagę tempo zmian i poprawę konkurencyjności rozumianej ex ante i ex post (J. Ziemiecki, K. Żukrowska, 2004) – i innymi jej kosztami.

Pytania postawione w ostatniej części badań, odnoszącej się do aspektów międzynarodowych transformacji, dotyczą zaangażowania instytucji międzynarodowych w proces transformacji, jak również znaczenia tego zaangażowania dla skuteczności przemian. Celem analiz przeprowadzonych w ramach tej części jest pokazanie zmian efektywności oddziaływania w wyniku wprowadzanych korekt w zasadach udzielania grantów pomocowych, kredytów i pożyczek. Ważne jest tu zwrócenie uwagi na zjawisko sekwencyjności członkostwa czy umów zawieranych z poszczególnymi organizacjami, na uwarunkowania pomocy, koncentrację na kilku priorytetach, wprowadzenie rat przekazywania środków i kontrolę stanu zaawansowania przemian.
 

 BLOK I

 
Aspekty polityczno-prawne transformacji
(koordynator: dr hab. Artur Nowak-Far, prof. nadzw. SGH)
  • Przyczyny zmiany systemu politycznego
  • Pierwszy impuls: polityka czy gospodarka?
  • Transformacja polityczna
  • Spontaniczne ruchy społeczne
  • Elity alternatywne
  • Przemiany systemu politycznego
  • Zmiany instytucjonalne
  • Konstytucja: trzy etapy zmian
  • Rola związków zawodowych w tworzeniu demokratycznego systemu politycznego
  • Ewolucja systemu politycznego
  • Ewolucja związków zawodowych
  • Zmiany w Sejmie i Senacie
  • Zmiany administracyjne i ich znaczenie
  • Ewolucja struktur lokalnych i ich znaczenie dla transformacji
  • Dostosowania ustrojowe związane z członkostwem w Unii Europejskiej
  • Ewolucja polskiej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa międzynarodowego
 

 BLOK II

 
Aspekty gospodarcze zmian
(koordynator: prof. dr hab. Janusz Kaliński)
  • Przyczyny zmiany systemu gospodarczego
  • Modele transformacji: różne kryteria
  • Pakiet makrostabilizacyjny
  • Zmiany w budżecie
  • Inflacja (popytowa, kosztowa)
  • Prywatyzacja
  • Wymienialność i ewolucja polityki kursowej
  • Zmiany w systemie polityki społecznej
  • Główne kwestie społeczne okresu transformacji
  • Bezrobocie
  • Liberalizacja zasad działalności gospodarczej
  • Liberalizacja cen
  • Liberalizacja wymiany handlowej – decentralizacja i demonopolizacja
  • Liberalizacja przepływu kapitału
  • Ewolucja prawodawstwa gospodarczego
  • Zmiany w instytucjach rynkowych
  • Reforma bankowości
  • Zmiany na poziomie przedsiębiorstw
  • Transformacja a zmiany w rolnictwie
  • Rola konkurencji w transformacji
  • Zmiany strukturalne w gospodarce
  • Media i zmiany zasad ich finansowania
  • Czynnik demograficzny w transformacji
  • Dynamika wydajności
  • Ocena wyników transformacji: Polska na tle krajów w regionie
 
 

 BLOK III

 
Aspekty międzynarodowe transformacji
(koordynator: prof. dr hab. Katarzyna Żukrowska)
  • Instytucjonalizacja stosunków międzynarodowych
  • Rola Banku Światowego Międzynarodowego Funduszu Walutowego
  • Wspólnoty Europejskie i ich rola w transformacji
  • Układ Europejski a transformacja5.   Oddłużenie Polski
  • PHARE a transformacja
  • Fundusze strukturalne a transformacja
  • Akcesja do UE a transformacja
  • Harmonizacja prawno-instytucjonalna a transformacja
  • Członkostwo w NATO a ewolucja systemu bezpieczeństwa
  • Instytucje finansowe i gospodarcze a transformacja (EBI, KF, EBRiD).
  • Znaczenie polityki otwierania dla intensywności konkurencji
  • Znaczenie integracji regionalnej dla transformacji
  • Kierunki liberalizacji zewnętrznych stosunków a transformacja
 
 

 PODSUMOWANIE PROJEKTU

 
Podsumowanie wyników badań
1.   Ocena ewolucji polityczno-społecznej
2.   Ocena transformacji gospodarczej
3.   Ocena międzynarodowego kontekstu transformacji