Pomiń polecenia Wstążki
Przeskocz do głównej zawartości
Przeskocz do głównego menu
Logowanie
logo do druku
 
Katedra Historii Gospodarczej i Społecznej : Edward Lipinski
KES - Katedra Historii Gospodarczej i Społecznej
 

 Edward Lipiński

 

Edward Lipiński (E.L. Nowomiejski) urodził się 18 października 1888 roku w Nowym Mieście nad Pilicą. Był synem Jan, rzemieślnika - cukiernika i Teodory z Klimkiewiczów. Do gimnazjum początkowo uczęszczał w Tomaszowie Mazowieckim, a od 1904 do gimnazjum filologicznego Wojciecha Górskiego. Młody Edward dość szybko zaczął interesować się życiem politycznym. Jak sam wspominał, już w 1903 był członkiem "kółka bez wyraźniej barwy". Jako uczeń warszawskiego gimnazjum zostać członkiem kółka socjalistycznego, przyjmując pseudonim "Bandos". Po rozłamie w PPS Lipiński związał się z PPS - Lewicą, podtrzymując te kontakty również podczas studiów w Lipsku i Zurychu. Do Niemiec (najpierw na krótko do Monachium, a później do Lipska) Edward Lipiński wyjechał w 1909 roku. Odbył tam studia w Wyższej Szkole Handlowej (Handelshochschule). Prócz tego starał się również uczęszczać na niektóre wykłady i seminaria uniwersyteckie. Po ukończeniu studiów w Lipsku i zaciągnięciu pożyczki w Miejskiej Kasie Pożyczkowej w Nowym Mieście, w latach 1912-1913 starał się kontynuować naukę na Uniwersytecie w Zurychu, jednak sytuacja finansowa zmusiła go do ich przerwania i powrotu do kraju. W Warszawie na krótko zatrudnił się w Banku Handlowym w charakterze buchaltera, by następnie rozpocząć pracę dydaktyczną. Począwszy od roku 1914 Edward Lipiński wykładał przedmioty ekonomiczne m.in. na: Kursach Handlowych, Wyższych Kursach Handlowych J. Siemiradzkiej, Wyższych Kursach Ogrodniczych oraz historię w Gimnazjum Męskim im. Władysława IV. Jednocześnie Lipiński wrócił do czynnej działalności politycznej i społecznej. Udzielał się w PPS - Lewicy, będąc aktywnym członkiem tzw. Plenum - forum dyskusyjnym w PPS - Lewicy, dość silnie akcentująca dążenia niepodległościowe. Prócz tego Lipiński w owym czasie sekretarzował Towarzystwu Szerzenia Wiedzy Handlowej i Przemysłowej oraz Towarzystwu Oświatowemu "Wiedza". W 1916 roku ukazała się książka Lipińskiego pt. "Inspekcja pracy". Między innymi ta publikacja przyczyniła się do tego, że zaproponowano mu objęcie funkcji kierownika Wydziału do Spraw Przemysłu i Ochrony Pracy przy magistracie m. st. Warszawy. Z chwilą odzyskania przez Polskę niepodległości, Lipiński zrezygnował z czynnej działalności politycznej, krótko jedynie działając w radzie Ligi Ochrony Praw Człowieka i Obywatela. Nie zgodził się na start w wyborach sejmowych na liście PSL - Wyzwolenie. W latach 1919 - 1920 pełnił funkcję doradcy naukowego w Ministerstwie Pracy, choć w rzeczywistości pracował jako bibliotekarz. W 1920 Edward Lipiński został naczelnikiem Wydziału Statystyki Pracy i Przemysłu Głównego Urzędu Statystycznego. Zainicjował wówczas wydawanie czasopisma "Statystyka Pracy". W 1923 roku Edward Lipiński rozpoczął pracę na Wyższej Szkole Handlowej (od 1933 Szkoła Główna Handlowa). Na wniosek tej uczelni Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego potwierdziło prawo E. Lipińskiego do używania tytułu docenta, a w 1928 został profesorem. Włączył się czynnie w naukowe życie środowiska ekonomicznego. Od 1928 przez niemal pół wieku, pełnił funkcję redaktora naczelnego "Ekonomisty". Równocześnie bardzo aktywnie działał w Towarzystwie Ekonomistów i Statystyków Polskich, kolejno pełniąc funkcje sekretarza, wiceprezesa, a od 1934 prezesa.

Już od 1926 roku Lipiński prowadził prace nad powołaniem instytucji naukowej, badającej najważniejsze procesy zachodzące w gospodarce. Inicjatywę tą popierał ówczesny minister przemysłu i handlu Eugeniusz Kwiatkowski. W 1928 Edward Lipiński otrzymał zadanie zorganizowania i pokierowania Instytutem Badania Koniunktur Gospodarczych i Cen. W instytucie pracowali m.in. L. Landau, J. Wiśniewski i M. Kalecki. Działalności tej Lipiński poświęcał niemal całą swoją energię, nie zapominając jednak o działalności dydaktycznej na macierzystej uczelni. Na SGH prowadził m.in. zajęcia z ekonomii politycznej (od 1928 był kierownikiem tej katedry), a w 1938 roku został powołany na stanowisko prorektora. Gdy na SGH doszło do silnych zaburzeń antysemickich, Lipiński jako jeden z niewielu zarządzających Szkołą zdecydowanie im się przeciwstawił. Przypłacił to pobiciem, uniemożliwieniem prowadzenia wykładów a wreszcie zmuszeniem do rezygnacji z funkcji prorektorskich.

Po rozpoczęciu okupacji niemieckiej, Edward Lipiński przystąpił do organizacji podziemnej działalności SGH. Szkoła w ograniczonym stopniu działała jeszcze do 1940 roku, wydając m.in. zaległe dyplomy ukończenia studiów. Zarządzenia władz niemieckich uniemożliwiły jednak bieżącą działalność dydaktyczną m.in. szkół wyższych. Dozwolona było jednak prowadzenie nauki w szkołach uczących zawodu. I to Lipiński postanowił wykorzystać. Najpierw pod nazwą Kursów Gospodarczych, a następnie jako Miejska Szkoła Handlowa, w latach 1940 - 1944 działała konspiracyjna SGH. Wszystkie najważniejsze posunięcia Lipiński starał się konsultować z najważniejszymi postaciami Szkoły: B. Miklaszewskim i J. Makowskim. W "szkole Lipińskiego", jak wówczas nazywano MSH, pracowali m.in. A. Wakar, J. Zagórski i A. Bieniek (który był jednocześnie głównym księgowym Delegatury Rządu na Kraj). I choć, czego zresztą Lipiński domyślał się, władze niemieckie podejrzewały istnienie konspiracyjnej szkoły wyższej, jednak nie zdecydowały się na ingerencję. Lipiński był również założycielem konspiracyjnego wydawnictwa "Oikos", finansując przekłady podręczników i opracowań.

Po powstaniu warszawskim Edward Lipiński znalazł się najpierw w obozie przejściowym w Pruszkowie, skąd przedostał do Skierniewic, a później do Częstochowy. Tam przystąpił do organizacji Kursów Akademickich które miały być kolejnymi kontyntynuatorami warszawskiej SGH. Zimą 1945 roku Lipiński, został pozbawiony kierownictwa Kursów. Zaważył na tym m.in. konflikt z wcześniejszym współpracownikiem Aleksym Wakarem, który oskarżył go o nadużycia finansowe. Oskarżenia te okazały się chyba jednak słabo udokumentowane, skoro już w tym samym roku Lipińskiego powołano na funkcję rektora łódzkiej filii SGH i jednocześnie prorektora macierzystej uczelni.

Już podczas II wojny światowej Lipiński ponownie rozpoczął działalność polityczną. Był m.in. związany z Delegaturą Rządu na Kraj, a w 1944 roku związał się z mało znaną organizacją lewicową, w której działalność chyba zbyt się nie angażował, gdyż po kilku latach nie pamiętał nawet jej nazwy. W 1946 roku wstąpił do PPS, od 1948 został członkiem PZPR, z której usunięto go w latach 70-tych za działalność w strukturach opozycji demokratycznej.

Po 1945 roku, oprócz działalności dydaktycznej, Lipiński zaangażował się w działalność w administracji państwowej. W latach 1945 - 1946 dyrektorował Instytutowi Gospodarki Narodowej przy Prezydium Rady Ministrów, który miał być następcą przedwojennego IBKGiC. Od 1945 do 1947 pełnił funkcję dyrektora departamentu w Ministerstwie Przemysłu, a w pomiędzy 1946 a 1948 był prezesem Banku Gospodarstwa Krajowego. Jednocześnie kontynuował swoją przedwojenną pracę w redakcji "Ekonomisty" oraz na stanowisku prezesa Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego (do roku 1965, następnie jako prezes honorowy). Rozpoczął również akcję wydawniczą Biblioteki PTE. W latach 1957 - 1960 był także przewodniczącym Polskiego Towarzystwa Nauk Politycznych.

Na przełomie lat 40 i 50 Lipiński rozpoczął szersze badania nad historią gospodarczą. Jak się dzisiaj wydaje, była to swoistego rodzaju ucieczka od niebezpiecznych w owym czasie tematów współczesnej ekonomii. Wówczas też osłabła więź Lipińskiego z SGH, działającej już zresztą pod nazwą SGPiS. Lipiński w latach 1949 - 1953 wykładał ekonomię polityczną na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego, a w latach 1953-1954 organizował Wydział Ekonomii Politycznej UW, którym następnie kierował jako jego dziekan, a do początków lat sześćdziesiątych pracował w tamtejszej Katedry Ekonomii Politycznej. Odwilż połowy lat pięćdziesiątych spowodowała że Lipiński mógł wrócić na SGPiS. W latach 1957 - 1962 sprawował funkcję wiceprzewodniczącego Rady Ekonomicznej. Już wówczas można zauważyć powolne skłanianie się Edwarda Lipińskiego w stronę środowisk opozycyjnych. W latach pięćdziesiątych bywał na posiedzeniach Klubu Krzywego Koła, a w 1964 został sygnatariuszem posłania kilkudziesięciu polskich intelektualistów skierowanego do premiera Józefa Cyrankiewicza. Ów list 34 wywołał wręcz histeryczną reakcję władz i jej natychmiastową reakcję, której jednym z przejawów było zainspirowanie listu 10 profesorów (w tym Lipińskiego) do redakcji brytyjskiego Timesa z protestem przeciwko szkalowaniu Polski.

W 1970 roku senat Szkoły Głównej Planowania i Statystyki postanowił przyznać pierwszy w swej historii tytuł doktora honoris causa. Jako osobę najbardziej godną owego tytułu uznano Edwarda Lipińskiego. Sam Lipiński w owym czasie co raz bardziej krytycznie spoglądał na politykę polskich władz. Związał się bliżej z opozycyjnymi intelektualistami lewicowymi, co m.in. doprowadziło do wejścia Profesora do wolnomularskiej loży "Kopernik". W 1974 sygnował wraz z 14 innymi intelektualistami, list z żądaniem udostępnienia Polakom zamieszkującym w ZSRR kontaktu z kulturą narodową. W 1975 podpis Lipińskiego znalazł się pod protestem przeciwko planowanym zmianom w konstytucji PRL. W 1976 Profesor wystosował list otwarty do Edwarda Gierka, w którym zdecydowanie sprzeciwił się jego polityce, a zwłaszcza reakcji na wypadki radomskie. W tym samym roku Lipiński został sygnatariuszem "Apelu do społeczeństwa i władz PRL" i członkiem-założycielem Komitetu Obrony Robotników. To właśnie działalność w KOR, a następnie w KSS KOR pochłonęła Profesora niemal całkowicie na następne pięć lat. Był członkiem ścisłego kierownictwa KOR - Komisji Głównej, jednym z głównym autorów oświadczeń i oficjalnych stanowisk Komitetu pracując w Komisji Redakcyjnej KOR, nadzorował finanse jako członek Rady Funduszu Samoobrony Społecznej KOR, wykładał w Towarzystwie Kursów Naukowych, wreszcie udostępniał swoje mieszkanie na zebrania KOR. Gdy w 1981 postanowiono zakończyć działalność i rozwiązać KSS KOR, to właśnie Lipińskiego uznano za osobę najbardziej godną do ogłoszenia tej decyzji na forum I zjazdu NSZZ "Solidarność". W przemówieniu, jakie wówczas wygłosił, bardzo krytycznie odniósł się do komunizmu, co posłużyło Trybunie Ludu do ataku na jego osobę.

Po wprowadzeniu stanu wojennego Edward Lipiński skierował do Wojciecha Jaruzelskiego szeroko kolportowany list otwarty, w którym stawiał premierowi i I sekretarzowi konkretne pytania i zarzuty. Zaangażował się również w 1984 z Komitetem Obywatelskim Przeciw Przemocy. Edward Lipiński zmarł w Warszawie 13 lipca 1986 roku w wieku 98 lat.

Edward Lipiński był członkiem wielu towarzystw naukowych m.in. Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, Polskiej Akademii Nauk, Akademii Nauk Moralnych i Politycznych (Academie des sciences Morales et Politique), członkiem-korespondentem British Academy, Międzynarodowego Instytutu Statystycznego Assotiation Francaisee des Sciences Economique honorowym prezesem Międzynarodowej Asocjacji Nauk Ekonomicznych. Za osiągnięcia naukowe został dwukrotnie uhonorowany Nagrodą Państwową: II stopnia (1955) i I stopnia (1970). Był laureatem wielu nagród m.in. Fundacji A. Jurzykowskiego (1971) i nagrody naukowej im. Oskara Langego (1971). Został odznaczony m.in. Orderem Polonia Restituta (1933), Orderem Odrodzenia Polski (1951, 1956), Orderem Sztandaru Pracy I klasy (1959).

Bibliografia:

  • Andrzej Śródka, Uczeni Polscy XIX-XX stulecia, tom II, Warszawa 1995, ss.505 - 508.
  • Czesław Bobrowski, Edward Lipiński (1888 - 1986), Nauka Polska 1985, z.5, ss.209 - 211.
  • Edward Lipiński, Problemy, pytania, wątpliwości. Z warsztatu ekonomisty, Warszawa 1981, ss. 9 - 19.
  • Janusz Kaliński, Edward Lipiński, w: Rektorzy Szkoły Głównej Handlowej 1925 - 1994, Warszawa 1994, ss.23 - 27.
  • Józef Nowicki, Luminarze polskiej teorii ekonomii XX wieku, Warszawa 1991, ss. 202 - 218.
  • Ludwik Hass, Masoneria polska XX wieku. Losy, loże, ludzie, Warszawa 1993, s. 241.
  • Kazimierz Orthwen, Sylwetki naukowe członków PAN - Edward Lipiński, Nauka Polska, nr 4/1957, ss. 113 - 118.
  • Stanisław Łoza (red.), Czy wiesz kto to jest?, Warszawa 1938, s. 427.
  • Kto jest kim w Polsce 1984. Informator biograficzny, Warszawa 1984, s. 534.
  • Józef Nowicki, Edward Lipiński (1888 - 1986), w: Adam Minkiewicz (oprac.), Poczet wybitnych profesorów SGH - SGPiS 1906 - 1986, Warszawa 1986, 177 - 191.
  • Józef Nowicki (red.), Szkoła Główna Handlowa w Warszawie w latach 1939 - 1945, Warszawa 1986.
  • Jan Józef Lipski, Tunika Nessosa. Szkice o literaturze i o nacjonaliźmie, Warszawa 1992.
  • Dariusz Cecuda, Leksykon opozycji politycznej 1976 - 1989, Warszawa 1989.
  • Jan Józef Lipski, KOR, Londyn 1983.
  • Wojciech Roszkowski, Społeczny ruch ekonomistów w Polsce przed rokiem 1936, Warszawa 1977.
  • Janina Orłowska, Tadeusz Orłowski, Zarys historii PTE, Warszawa 1987.

Archiwalia:

Dokumenty ze zbiorów Szkoły Głównej Handlowej, Polskiej Akademii Nauk, Uniwersytetu Warszawskiego, Archiwum Akt Nowych.

Najważniejsze publikacje:

  • Inspekcja pracy, Warszawa 1916.
  • Poglądy ekonomiczne Mikołaja Kopernika, Warszawa 1955.
  • Studia nad historią polskiej myśli ekonomicznej, Warszawa 1956.
  • Merkantylizm i początki szkoły klasycznej, Warszawa 1958.
  • Teoria ekonomii i aktualne zagadnienia gospodarcze, Warszawa 1961.
  • De Copernik a Stanislas Leszczyński, Paris 1961.
  • Historia powszechnej myśli ekonomicznej do roku 1870, Warszawa 1968
  • Karol Marks i zagadnienia współczesności, Warszawa 1969.
  • Historia polskiej myśli społeczno-ekonomicznej, Wrocław 1975.

Bibliografia prac:

Bibliografia prac Edwarda Lipińskiego (niepełna, obejmuje pozycje do 1975 r.) Edward Lipiński, Problemy, pytania, wątpliwości. Z warsztatu ekonomisty, Warszawa 1981, ss.657 - 680.

 

 Andrzej Zawistowski