Pomiń polecenia Wstążki
Przeskocz do głównej zawartości
Przeskocz do głównego menu
Logowanie
logo do druku
 
Katedra Historii Gospodarczej i Społecznej : Irena Kostrowicka
KES - Katedra Historii Gospodarczej i Społecznej
 

 Irena Kostrowicka

 

Profesor Irenę Kostrowicką poznałam kiedy byłam uczennicą szkoły średniej.  Niewiele wówczas o niej wiedziałam, może ikostrowicka.jpg
tylko tyle, że wykładała w Szkole Głównej Planowania i Statystyki i  że w przeszłości współpracowała z moim ojcem. Dla mnie była po prostu kimś, kto zaproponował mi pomoc, kimś komu ufałam.  Również w następnych latach, w czasie studiów i pracy zawodowej, wielokrotnie zwracałam się do niej o  pomoc i nigdy się nie zawiodłam. Zawsze mogłam na nią liczyć, jak  i na to, że znajdzie dla mnie chwilę czasu - chociaż  na krótką rozmowę.

Pisząc o Irenie Kostrowickiej jako o pracowniku akademickim, czy naukowcu, należy przede wszystkim pamiętać,  że jest ona wspaniałym Człowiekiem. Bez względu na to,  na jakim stanowisku pracowała i kim my byliśmy, (lub jesteśmy) - studentami czy profesorami, pozostaje Człowiekiem który nam zawsze pomoże. Taka właśnie była i jest Nasza Pani Profesor - Nasza Szefowa - jak wciąż o niej mówimy.

Irena Halina Kostrowicka -  profesor, wychowawca wielu pokoleń ekonomistów, prorektor Szkoły Głównej Planowania i Statystyki, wybitny ekonomista, autor wielu prac z dziedziny historii gospodarczej urodziła się w Kielcach jako córka Wacława Aleksandra Czapskiego, urzędnika zatrudnionego w młynie Polonia w Charsznicy koło Miechowa. Matką jej była Aleksandra Mackiewicz.

W latach trzydziestych Irena, wówczas jeszcze Czapska,  uczęszczała do gimnazjum żeńskiego im. Błogosławionej Kingi. W 1938 r., po jego ukończeniu uzyskała świadectwo dojrzałości. W tym samym roku podjęła naukę w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie, kończąc do wybuchu działań wojennych dwa semestry studiów. W tym krótkim okresie była słuchaczką tak wybitnych ekonomistów jak  B. Miklaszewski, E. Lipiński, A. Grużewski, A. Grodek, J. Loth, S. Skrzywan.

W okresie okupacji, do września 1943 r., przebywała wraz z rodzicami w Charsznicy udzielając lekcji, na tajnych kompletach, jako nauczycielka przedmiotów humanistycznych.  Jednocześnie pracowała w księgowości, w młynie "Polonia". Następnie przeniosła się do Warszawy  by kontynuować naukę w Miejskiej Szkole Handlowej, stanowiącej okupacyjne przedłużenie S G H. Równolegle ze studiami pracowała w Banku Handlowym w Warszawie.

Podczas Powstania Warszawskiego była sanitariuszką w szpitalu Armii Krajowej na Sadybie. Po jego upadku, w trakcie ewakuacji do Niemiec, ucieka z transportu i wraca do rodziców, do Charsznicy. W lipcu 1945 r. przeniosła się do Warszawy by kontynuować naukę w Szkole Głównej Handlowej. W czasie studiów, w roku 1946, pracowała w dziale księgowości, w Miejskich Zakładach Ogrodniczych na Grochowie, a  od maja 1947 do grudnia 1948 r. była zatrudniona w Biurze Odbudowy Stolicy, na stanowisku referenta, a następnie kierownika pracowni demograficzno - gospodarczo - społecznej.

Przed ukończeniem Uczelni,  w grudniu 1947r., została mianowana, przez Senat SGH, asystentką - wolontariuszką w Zakładzie Historii Gospodarczej, na rok akademicki 1947/48.  W 1948 r. uzyskała tytuł magistra za pracę: „Region Warszawski. Próba charakterystyki geograficzno - gospodarczej”, napisanej pod kierunkiem Jerzego Lotha. Recenzent pracy - S. Berezowski zalecał jej druk jako wzoru prawidłowo skonstruowanej pracy magisterskiej.  Od 1948 r. pracowała jako asystent w Katedrze Historii Gospodarczej . Jednocześnie w latach 1949 - 1951, w celu pogłębienia wiedzy  z historii nowożytnej, studiowała na Uniwersytecie Warszawskim, w Instytucie Historii. 

1 września 1950 r. awansowała na etat adiunkta, a w 1954 r. została zastępcą profesora. W 1959 r. uzyskała tytuł doktora nauk ekonomicznych za pracę pt. „Stan sił wytwórczych w rolnictwie Królestwa Polskiego przed uwłaszczeniem” . A. Żabko-Potopowicz, który obok W. Kuli był recenzentem pracy podkreślał nowatorski charakter pracy, wybijając szczególnie fakt twórczego i pionierskiego wykorzystanie źródeł statystycznych, opracowań archiwalnych i współczesnych.
 
Po przedstawieniu rozprawy „Produkcja roślinna w Królestwie Polskim (1816-864). Próba analizy ekonomicznej” , po uzyskaniu pozytywnych recenzji S. Arnolda, E. Lipińskiego i W. Kuli, habilitowała się w 1962 r. W 1965 r. została kierownikiem Zakładu w Katedrze Historii Gospodarczej, a w 1966 kierownikiem Katedry (do 1987r). Lata kiedy piastowała stanowisko kierownika Katedry zaowocowały rozbudową zespołu. Wśród nowozatrudnionych znalazły się takie indywidualności naukowe jak Janusz Kaliński czy Wojciech Roszkowski. Wzrosła też aktywność naukowa i dydaktyczna Katedry. Podjęto wydawanie własnej serii wydawniczej, uaktywniło się studenckie koło naukowe. Wśród jego byłych członków spotkać można nazwiska wielu znanych obecnie ekonomistów.  Kierując Katedrą nie zaniedbywała pracy pedagogicznej. Wypromowała kilkadziesiąt prac magisterskich. Jej doktorantami byli między innymi: W. Morawski, M. Kaliszuk, Z. Czajka.
 
Umiejętności organizacyjne, zdolność współpracy, życzliwość okazywana studentom sprawiły, że wielokrotnie powierzano jej pełnienie wielu funkcji na uczelni. W 1952 r. została kierownikiem Zakładu Historii Gospodarczej na Studium Zaocznym oraz prodziekanem Wydziału Przemysłu dla Spraw Studium Zaocznego (1952-55). W okresie od 1 września 1965 r. do 31 lipca 1968 r. pełniła stanowisko prodziekana wydziału Handlu Wewnętrznego. W 1968 r. została Pełnomocnikiem Rektora do Spraw Studiów  dla Pracujących (1.08 1968 - 31.08. 1969).
 
Z pracą nauczyciela akademickiego wiązała w latach 1954, 1955 i następnie 1958-1961 pracę redaktora naukowego, a w latach 1956-1957 kierownika oddziału wydawniczego SGPiS.
 
1 listopada 1972 r. Irena Kostrowicka uzyskała kolejno tytuł profesora nadzwyczajnego, a  1 grudnia  tego roku profesora zwyczajnego.
 
Zwieńczeniem jej kariery zawodowej było piastowanie w okresie od 1 września 1969 r. do 31 sierpnia 1975 r., a więc przez dwie kadencje,  funkcji prorektora SGPiS do spraw współpracy z zagranicą. Pracując na tym stanowisku odniosła szereg sukcesów nie tylko dzięki rozległym kontaktom, doskonałej znajomości kilku języków obcych (francuskiego, niemieckiego, angielskiego i rosyjskiego), ale także w wyniku wyjątkowych umiejętności nawiązywania i rozwijania współpracy - czym zasłużyła się Uczelni.
 
 Po zakończeniu pracy na stanowisku kierownika Katedry Historii Gospodarczej w 1987 r. została mianowana dyrektorem Instytutu Gospodarstwa Społecznego.
 
Profesor Irena Kostrowicka przeszła na emeryturę 30 września 1990 r. Jednak w dalszym ciągu pozostawała aktywna zawodowo dalej, kierując Instytutem. Stanowisko to sprawowała do 1993r. W następnych latach tzn. do 1995 r. była wicedyrektorem IGS. 
 
Pracę pedagogiczną, naukową, administracyjną łączyła  I. Kostrowicka z działalnością w szeregu organizacji: Międzynarodowym Stowarzyszeniu Muzeów Rolniczych; Komisji Historii Gospodarczej Komitetu Nauk Historycznych Polskiej Akademii Nauk; Polskim Towarzystwie Historycznym; Polskim Towarzystwie Ekonomicznym; Radzie Naukowej Narodowego Muzeum Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie; Komisji Dyscyplinarnej dla Nauczycieli Akademickich zatrudnionych w szkołach wyższych  przy Ministerstwie Nauki,  Szkolnictwa Wyższego i Techniki.
 
Praca naukowa profesor Ireny Kostrowickiej - od początku - koncentruje się wokół zagadnień historii gospodarczej Polski i świata, dziewiętnastego i dwudziestego wieku. Dotyczy przy tym bardzo różnej problematyki: sytuacji politycznej , gospodarczej  czy polityki  gospodarczej  w ogóle lub problemów węższych jak przemysł , rolnictwo , planowanie . Niekiedy prof. I. Kostrowicka podejmowała  tematy nie związane z historią gospodarczą, a dotyczące chociażby  historii szkolnictwa ekonomicznego , a ostatnio  losów polskiej emigracji . Zdarzały się też tematy wydawałoby się całkowicie nie łączące się z jej profilem badań, ale na pewno jej nie obce czyli sprawy kobiet .
 
Prace Kostrowickiej mają charakter zarówno wąskich przyczynków podejmujących próbę np. zdefiniowania  historii gospodarczej , manufaktury  jak i syntez, jak te poświęcone rolnictwu w Królestwie Polskim .
 
Niewątpliwie główny przedmiot zainteresowań prof. Ireny Kostrowickiej stanowi tematyka rolna. Autorka poświęciła jej większość publikacji książkowych, artykułów, recenzji czy  wystąpień na szeregu konferencjach. Szczególnie interesujące prace dotyczą przemian agrarnych XIX i XX wieku. Ukazują one sytuację w rolnictwie w okresie Królestwa Polskiego, w dobie I wojny światowej,  II Rzeczypospolitej, w czasie drugiej wojny światowej i w Polsce Ludowej. Jednocześnie autorka  podjęła się zbadania wielu problemów szczegółowych w tym głównie:  produkcji roślinnej; hodowlanej; struktury agrarnej; towarowości rolnictwa; reform agrarnych (uwłaszczenia, reformy rolnej, kolektywizacji rolnictwa). Badała również zasoby wsi w sprzęt rolniczy, analizowała sytuację w rolnictwie w różnych krajach.
 
Wydaje się niekiedy, że  poruszana przez I. Kostrowicką problematyka nie każdego może zainteresować i że jest całkowicie oderwana od aktualnych problemów gospodarczych. Jednak sposób przekazywania, forma ujęcia, piękny język, którym są jej prace napisane sprawia, że potrafią one wciągnąć każdego czytelnika. Podjęte przez autorkę, niejednokrotnie pionierskie badania przyczynkowe, umożliwiły dokonanie uogólnień, a przeprowadzona przez nią wnikliwa analiza pozwala zrozumieć i dostrzec korzenie wielu problemów gnębiących obecnie nasze rolnictwo.
 
Prace prof. Ireny Kostrowickiej powstawały w wyniku wyjątkowo rozległych badań źródłowych (np. w pracy doktorskiej autorka wykorzystała 458! pozycji literatury) w tym szczególnie zasobów archiwalnych, jak również dokumentów. O wkładzie autorki w upowszechnienie  np. dziewiętnastowiecznych sprawozdań świadczyć może fakt, że tylko w pracy doktorskiej autorka zawarła 83 zestawienia statystyczne
 
Do najciekawszych prac pióra I. Kostrowickiej należą te poświęcone rolnictwu. Dają one możliwość zapoznania się zarówno z całokształtem stosunków w rolnictwie w kolejnych etapach rozwoju polskiej gospodarki jak i poszczególnych zagadnień. Najcenniejsze poruszają kwestię rolnictwa w Królestwie Polskim. Jedna z pierwszych poświęcona została stanowi sił wytwórczych  przed uwłaszczeniem, ustaleniu jak dalece upowszechnione były w Królestwie nowoczesne metody i formy gospodarowania, jaka była ich rola w ówczesnej gospodarce, w jakim stopniu zachodzące zmiany zdołały przekształcić ówczesne rolnictwo.
 
Badając kolejno stan agrotechniki w Królestwie Polskim czyli zmianowanie uprawy roli, nawożenie, stosowanie narzędzi i maszyn rolniczych, a następnie zapoznając ze stanem produkcji roślinnej, w tym upraw intensyfikujących, tradycyjnych i reliktowych, oraz produkcji zwierzęcej, szczególnie z rolą hodowli koni, bydła rogatego, owiec i trzody chlewnej, oraz źródłami jej zacofanie autorka dokumentuje rozwój rolnictwa w Królestwie. Miał miejsce wzrost obszaru upraw intensyfikujących jak np. ziemniaka. Sprzyjało to rozszerzaniu się hodowli. Rozwój ten nosił jednak charakter ekstensywny i był  zróżnicowany w zależności od powiatów. Poza tym przebiegał jednak wolniej niż na zachodzie. W rezultacie pogłębieniu uległo istniejące dotychczas zacofanie rolnictwa Królestwa Polskiego.  Zdaniem prof. I. Kostrowickiej teza o daleko posuniętym technicznym i ekonomicznym rozwoju polskiego rolnictwa nie potwierdza się. Rozwój stosunków kapitalistycznych w Królestwie nie był przed 1864 rokiem  zaawansowany.
 
Charakterystykę sytuacji w rolnictwie w latach następnych daje praca pióra I. Kostrowickiej „Sto lat dziejów wsi polskiej”.  Ukazane w niej zostały  metody uwłaszczenia i jego następstwa: przede wszystkim utrzymywanie się w rolnictwie polskim, jeszcze przez szereg lat po 1864 r., pozostałości stosunków feudalnych. Autorka przedstawiła  wpływ uwłaszczenia na strukturę agrarną, własność obszarniczą i chłopską. Jej zdaniem uwłaszczenie zainicjowała przyspieszenie procesu unowocześniania rolnictwa czego widomym wyrazem było wprowadzanie na coraz szerszą skalę postępu technicznego. Pokazała także  ujemne następstwa reformy.
 
Następnie otrzymujemy obraz losów polskiego rolnictwa w latach pierwszej wojny światowej, wpływ działań wojennych na sytuację w latach 20-tych, położenie wsi w dobie wielkiego kryzysu oraz  poprawę koniunktury w latach trzydziestych. Nie zabrakło też rysu historycznego realizacji reformy rolnej w okresie międzywojennym. W dalszej części pracy autorka ukazała zmiany zachodzące w rolnictwie polskim w latach okupacji hitlerowskiej. Końcową partię pracy wypełnia opis realizacji reformy rolnej po dojściu komunistów do władzy, a następnie polityki władz w latach planu sześcioletniego i jej wpływu na wielkość produkcji rolnej i położenie wsi.
 
Szczególnie interesującą syntezę sytuacji agrarnej w Polsce po II wojnie światowej zawiera praca „Rolnictwo”. Tekst ten daje nowe spojrzenie na powojenne rolnictwo, przez wiele lat przedstawiane w literaturze zgodnie z wytycznymi władz.
 
Po omówieniu wpływu II wojny światowej, skutków działań wojennych jak i polityki władz okupacyjnych, autorka przeszła do przedstawienia zmian własnościowych i przeobrażeń w strukturze agrarnej. Dostrzegając  pozytywy realizacji reformy rolnej autorka krytycznie oceniła  jej następstwa. Zwróciła uwagę na spadek towarowości rolnictwa  w wyniku likwidacji najbardziej towarowych gospodarstw należących do wielkiej własności oraz w wyniku wzrostu spożycia wsi. Z kolei analizując sytuację w rolnictwie w okresie forsownej industrializacji, lat 1950-1956,  pokazała koszty poniesione przez rolnictwo na rzecz uprzemysłowienia oraz straty w wyniku zahamowania inwestycji i postępującej dekapitalizacji majątku trwałego co w rezultacie przyniosło zahamowanie rozwoju rolnictwa nieuspołecznionego, a nawet okresowy spadek produkcji (szczególnie na jednego mieszkańca). Autorka  krytycznie oceniła prowadzoną przez lata politykę władz komunistycznych nie uwzględniającą  potrzeb rolnictwa indywidualnego.
 
Poszkodowanie rolnictwa nieuspołecznionego w skutek obciążenia go kosztami uprzemysłowienia, głównie w drodze stosowania dostaw obowiązkowych, co powodowało spadek opłacalności produkcji gospodarstw chłopskich. Również negatywnie oceniła  powrót władz, w drugiej połowie lat 70-tych, do preferowania w rolnictwie sektora państwowego i spółdzielczego, a latach 80-tych do prób stopniowego rozwoju form socjalistycznych w rolnictwie w celu osiągnięcia samowystarczalności żywnościowej kraju.
 
Syntetyczne przedstawienie losów wsi i rolnictwa polskiego w dziewiętnastym i dwudziestym wieku nie byłoby możliwe bez prowadzonych przez prof. Irenę Kostrowicką badań szczegółowych. Dotyczyły one większości problemów składających się na obraz sytuacji agrarnej w Polsce. Przede wszystkim autorka zajęła się produkcją roślinną. Została ona omówiona w szeregu publikacji, takich jak np. „Produkcja rolna i czynniki jej wzrostu w Królestwie Polskim (1815-1914)” , „Płodozmian w Królestwie Polskim”    Pełen wykład poglądów na ten temat znaleźć można w pracy pt. „Produkcja roślinna w Królestwie Polskim (1816-1864). Próba analizy ekonomicznej” . Jest to pionierska, dogłębna charakterystyka oparta na metodach stosowanych nie tylko w historii i geografii gospodarczej, ale i w ekonomice rolnictwa. Powstała ona w wyniku żmudnych poszukiwań archiwalnych. Dzięki temu udało się autorce uzyskać nowe, interesujące materiały, umożliwiające odtworzenie procesów zachodzących w produkcji roślinnej Królestwa.
Celem autorki było ustalenia źródeł, przebiegu, skutków i tempa procesu unowocześniania. Stąd analiza przemian w strukturze agrarnej stanowiących rezultat wzrostu areału gruntów rolnych. Obserwowała ona także przeobrażenia w strukturze zasiewów. W Królestwie upowszechniała się uprawa roślin okopowych, pastewnych oraz przemysłowych - takich jak burak cukrowy, tytoń.  Z drugiej strony uprawa zbóż charakteryzująca się dużym udziałem zasiewów żyta i przykładowo prosa świadczyła o zacofaniu polskiego rolnictwa. Rozwój intensywnej gospodarki rolnej łączy się bowiem ze znacznym rozszerzeniem uprawy roślin okopowych, wysoko ekonomicznych, wymagających specjalnych zabiegów agrotechnicznych. W miarę intensyfikacji zmniejsza się uprawa niektórych mało wydajnych roślin zbożowych i strączkowych uprawianych od stuleci w całej Europie. Ciekawe, że na szybkie rozszerzanie się uprawy ziemniaka duży wpływ wywarła możność opłacalnego ich wykorzystania w gorzelniach. Z kolei wzrost uprawy buraka cukrowego wiązał się z rozwojem cukrownictwa, a pszenicy ze zwiększeniem możliwości eksportu. Natomiast przejście z oświetlania mieszkań z oleju rzepakowego na naftę niekorzystnie odbiło się na uprawie rzepaku.
 
Analizując rozwój poszczególnych upraw w Królestwie Polskim prof. I. Kostrowicka wypracowała własne metody ich oceny. Autorka podjęła udaną próbę obliczenia wskaźnika intensywności produkcji roślinnej w różnych  powiatach. Nie w pełni udały się natomiast pierwsze próby przedstawienia wartości produkcji roślinnej w Królestwie Polskim. Nawet te obliczenia  okazały się jednak bardzo przydatne, umożliwiły bowiem porównanie produktywności produkcji roślinnej tj. wartości produkcji roślinnej przypadającej na jednostkę ziemi, co dało podstawę do wykazania poważnego wzrostu produktywności produkcji roślinnej oraz dokumentowało ukształtowanie na zachodzie Królestwa, rejonu przodującego tym pod względem.
 
Podobnie jak obliczenie poprzednich mierników,  również określenie towarowości rolnictwa  w Królestwie Polskim było trudne do ustalenia i wymagało  od autorki wprowadzenia własnych metod badawczych. Dzięki ich wypracowaniu udało się ustalić skalę wzrostu towarowości  produkcji roślinnej w Królestwie Polskim, w tym szczególnie ziemniaka i buraka cukrowego. Duża okazała się być także sprzedaż pszenicy, jak również upraw tradycyjnych. Znaczna część nadwyżek kierowana była na eksport. Odgrywał on istotną rolę w gospodarce Królestwa Polskiego. Wzrost wywozu nastąpił wskutek decyzji Anglii zniesienia  ceł zbożowych oraz sprzyjającej polityce władz zarówno polskich jak  i państw ościennych. Z drugiej strony należy wspomnieć o narastającej na rynku zachodnio - europejskim konkurencji zboża amerykańskiego, rumuńskiego i węgierskiego.  W eksporcie decydująca rola przypadła wywozowi zbóż, głównie żyta do Prus. Mimo tych pozytywnych zjawisk autorka dostrzegła istniejące hamulce - przede wszystkim  ekstensywny charakter rozwoju produkcji roślinnej w Królestwie Polskim. 
 
Scharakteryzowanie  całokształtu   problemów związanych z produkcją roślinną i jednocześnie dokonanie wnikliwej oceny istniejącego stanu stanowi o wyjątkowej wartości omawianej publikacji.
 
Dopełnienie rozważań na temat produkcji roślinnej stanowi praca pt. „Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Polsce”  w której autorka dokonała analizy zmian areału gruntów rolnych w latach 1864 - 1914 na terenie wszystkich zaborów oraz wielkości produkcji roślinnej na tych ziemiach, w omawianym okresie. Analogiczne badania przeprowadziła także dla okresu międzywojennego, dając obraz struktury agrarnej w II Rzeczypospolitej oraz struktury zasiewów. Obraz ten oparty został na bardzo starannie dobranym materiale statystycznym wymagającym wyjątkowo żmudnej kwerendy. W rezultacie praca zawiera ocenę przemian areału zasiewów wybranych roślin w tym: zbóż; roślin okopowych; pastewnych; przemysłowych. Przedstawia również zmiany w strukturze zasiewów oraz zbiorach, z podziałem na poszczególne uprawy, a także wydajności z hektara. Ciekawa jest także ocena stopnia wykorzystania gruntów w gospodarstwach o różnej powierzchni. Stanowi to materiał do udzielenia odpowiedzi na pytanie co do słuszności podziału ziemi obszarniczej. Zdaniem autorki likwidacja wielkiej własności w Polsce po II wojnie światowej przyczyniła się do pogorszenia sytuacji w rolnictwie polskim, przede wszystkim do spadku towarowości rolnictwa. W omawianej pracy Kostrowicka podjęła także bardzo ciekawą i zarazem odważną próbę ukazania sytuacji w rolnictwie Ziem Zachodnich i Północnych w okresie przed i po II wojnie światowej, uwzględniając przy tym powierzchnię gruntów ornych, strukturę zasiewów, zbiory i plony.
 
W ramach prowadzonych prac prof. Irena Kostrowicka podjęła się także zobrazowania procesu zależności między wynikami w rolnictwie Królestwa Polskiego, a tempem wprowadzania maszyn rolniczych. Jest to jedna z pierwszych publikacji na ten temat oparta na trudno dostępnych sprawozdaniach gubernatorów cywilnych, przekładanych w latach 1842 - 1865, Komisji Rządowej do Spraw Wewnętrznych i Duchownych, sprawozdań naczelników powiatów sporządzonych na podstawie raportów wójtów oraz pism fachowych. Autorka przedstawiła proces wprowadzania nowej technologii w rolnictwie i trudności z tym związane. Utrzymywanie się pańszczyzny powodowało taniość siły roboczej i hamowało stosowanie maszyn. Likwidacja pańszczyzny okazała się być momentem przełomowym . Zmuszała do stosowania bardziej nowoczesnego sprzętu.
 
Rozważania nad sytuacją w rolnictwie polskim pokazała Kostrowicka na tle przeobrażeń w rolnictwie państw zachodnioeuropejskich. Zobrazowała przemiany jakie tam nastąpiły tam od końca XVIII wieku. Rewolucja przemysłowa doprowadziła do wzrostu zapotrzebowania na żywność zmuszało, stymulowała przekształcanie gospodarstw w przedsiębiorstwa nastawione na produkcję towarową, dążące do wzrostu wydajności, do wprowadzania coraz to wydajniejszych upraw takich jak kukurydza czy ziemniak, do uprawy bezugorowej, płodozmianu, rozwoju wiedzy rolniczej, szkolnictwa rolniczego,  wzrostu nakładów na rolnictwo itd. .
 
Inny problem, składający się podobnie jak omówione wyżej - produkcja roślinna struktura agrarna, towarowość rolnictwa, mechanizacja rolnictwa - na całokształt stosunków agrarnych na ziemiach polskich poruszony został na łamach pracy „Eksport roślinnych produktów rolnych z Królestwa Polskiego w latach 1811 - 1864” . W pracy prześledzono zmiany wielkości i kierunki wywozu płodów rolnych. Analizując eksport zboża poczynając od okresu wojen napoleońskich, następnie w dobie Królestwa, przed powstaniem listopadowym i przed powstaniem styczniowym, autorka wskazuje na istotną zależność naszego handlu od polityki celnej państw zaborczych i Wielkiej Brytanii. W szczególności likwidacja przez Anglię ceł zbożowych korzystnie odbiła się na wielkości eksportu z Królestwa.
 
Badaniom nad rolnictwem towarzyszyły studia dotyczące całokształtu procesów gospodarczych w Polsce i na świecie. W pierwszej kolejności wymienić należy prace nad definicją historii gospodarczej i manufaktury . Dawały one podstawy do całościowego spojrzenia na sytuację ekonomiczną. Taką właśnie próbę stanowi publikacja  „Gospodarka ziem polskich w latach  1815-1914”  (powstała we współpracy z Z. Landau i J. Tomaszewskim). Jest to syntetyczne ujęcie położenia ziem polskich w okresie przed I wojną światową, należącym zresztą do najmniej zbadanych. Praca składa się z czterech części. Zawiera bilans gospodarczy epoki rozbicia dzielnicowego, odzyskanie niepodległości i odbudowę gospodarki, gospodarkę wojenną lat dwudziestych oraz trudności startu. Przedstawione zostało położenie przemysłu, rolnictwa,   handlu,  bankowości z podziałem na zabory. Mimo bardzo obrazowego ujęcia, nie jest to zwykły opis lecz wnikliwa analiza problemów które przeżywała nasza gospodarka na krótko przed przywróceniem wolności. Praca jest tym bardziej cenna, że wydobywa te czynniki które zaważyły na losach  naszej gospodarki w ciągu kolejnego półwiecza.
 
Spośród publikacji dotyczących porównań międzynarodowych wymienić należy pracę poświęconą przemianom w przemyśle w europejskich krajach socjalistycznych w latach 1950-1970 . Mimo wąskich rozmiarów  artykuł ten, podobnie jak wszystkie inne opracowania I. Kostrowickiej zawiera bogaty materiał statystyczny ilustrujący warunki startu przemysłu w wymienionych państwach po II wojnie światowej, stanowiący rezultat nie tylko skutków działań wojennych ale przede wszystkim zacofania okresu międzywojennego. Okres industrializacji lat pięćdziesiątych przyniósł istotne zmiany strukturalne zarówno w produkcji jak i w zatrudnieniu. W rezultacie doszło do upodobnienia się sytuacji w przemyśle omawianych krajów. Nastąpiło to w wyniku olbrzymich  nakładów inwestycyjnych i zwiększenia zatrudnienia. Jednak zachodzącym przeobrażeniom towarzyszyło narastanie dysproporcji wzrostu poszczególnych branż przemysłu i dziedzin gospodarki.
 
Szczególne interesujące publikacje oparte na nieznanych wówczas materiałach poświęciła Kostrowicka koncepcjom polityki gospodarczej i planowania. Najpełniejszym opracowaniem tej tematyki pozostaje rozdział w książce „Problemy gospodarcze II Rzeczypospolitej” zatytułowany „Koncepcje i polityka planowania” . Zawiera on przegląd doświadczeń na polu wprowadzenia planowania w Polsce w okresie międzywojennym. I. Kostrowicka wyróżnia tu ruch regionalistyczny, planowanie rozwoju aglomeracji miejskich, planistyczne postulaty świata technicznego, rządowe koncepcje planistyczne i londyński plan rozwoju gospodarczego Polski. Ruch regionalistyczny narodził się po odzyskaniu niepodległości. Do pierwszych planów regionalnych należał plan ochrony środowiska i specyfiki kulturowej  Zakopanego i okolic. Zainicjowało on opracowanie programu gospodarczego zawierającego podstawy polskiego regionalizmu, który wniósł  wiele cennego materiału do rozwoju myśli planistycznej. W jego ramach znaleźć można nurt urbanistyczny mający na celu uporządkowanie zabudowy i rozwoju miast po I wojnie światowej. Rozwój planowania przestrzennego przyniósł przede wszystkim plan rozwoju Warszawy. Planistyczne postulaty świata technicznego odnosiły się głównie do rozmieszczenia produkcji w skali kraju.. Rządowe koncepcje planistyczne wyrosły z działalności interwencyjnej państwa. Dążąc do nakręcenia koniunktury opracowano: z inicjatywy E. Kwiatkowskiego czteroletni plan inwestycyjny na lata 1936-40; w Ministerstwie Spraw Wojskowych i Sztabie Generalnym 6-cio letni plan rozwoju i rozbudowy sił zbrojnych (1936-1941); plan budowy COP, a następnie plan piętnastoletni (1939-54).
 
Do najciekawszych fragmentów pracy należy ten poświęcony londyńskiemu planowi rozwoju gospodarczego Polski. Został on przygotowany w 1942 r. przez Komisję do Spraw Planu Gospodarczego powołaną przy Ministerstwie Przemysłu,  Handlu i Żeglugi. Zdaniem autorki plan ten miał istotny wpływ na kształtowanie się metod planistycznych w Polsce po II wojnie światowej.
 
Dając przegląd prób planowania w okresie międzywojennym autorka poddała je wnikliwej ocenie. Zaznaczyła jednocześnie, że w literaturze historycznej nie uformowały się jeszcze w pełni wyważone i obiektywne opinie na temat planowania w II Rzeczypospolitej. Doceniając w pełni fakt opracowania i realizacji pierwszych planów w Polsce w okresie międzywojennym, wyszkolenia wielu specjalistów, autorka wskazuje na fakt braku jego formalnego usankcjonowania, brak centralnej instytucji planistycznej. Wskazuje na wąski zakres planowania (obejmował wyłącznie inwestycje publiczne). Zdaniem jej jednak nawet taka ograniczona działalność sprawiła zakorzenienie idei planowania w Polsce.
 
Działalność dydaktyczna stanowiąca istotny element kariery zawodowej prof. I. Kostrowickiej prowadziła  do przygotowania wielu publikacji pomocnych studentom. W ich opracowanie I. Kostrowicka włączyła się już prawie od początku pracy na Uczelni wydając wraz z Andrzejem Grodkiem i J. Chmurą skrypty z historii gospodarczej . Prace nad przygotowaniem podręczników z historii gospodarczej Polski i powszechnej kontynuowała następnie we współpracy z J. Ciepielewskim, Z. Landau, i J. Tomaszewskim. W wyniku czego powstały najlepsze i najpełniejsze spośród do tej pory  wydanych publikacje poświęcone tej tematyce . W „Historii gospodarczej świata XIX i XX wieku” autorka zawarła wyniki swoich badań poświęconych rozwojowi sił wytwórczych w rolnictwie, rozwojowi stosunków kapitalistycznych wsi oraz rolnictwu i produkcji rolnej w XIX wieku. Jej pióra są także rozdziały poświęcone ożywieniu gospodarczemu w latach 1924-1929. interwencjonizmowi państwowemu i gospodarce w przededniu II wojny światowej.
Poza podręcznikami, autorstwa I. Kostrowickiej jest również szereg artykułów bardzo pomocnych w procesie dydaktycznym zarówno  nauczycielom jak i studentom. Można tu wymienić prace: "W sprawie materiałów nauczania”  czy „Egzamin wstępny dla kandydatów na studia dla pracujących” .
 
Szczególny dział twórczości naukowej Ireny Kostrowickiej stanowiły publikacje poświęcone historii Uczelni, jej bieżącej działalności czy programowi rozwoju: „W 75-rocznicę powstania Uczelni”; „60-lecie pierwszej w Polsce Wyższej Uczelni Ekonomicznej” . Autorka ukazała w nich ideę utworzenia szkolnictwa ekonomicznego na ziemiach polskich, sięgających koncepcji S. Staszica, prób ich realizacji w dobie Królestwa Polskiego (powstanie Oddziału Handlowego w Instytucie Politechnicznym), utworzenie w 1915 r. Wyższej Szkoły Handlowej i jej działalność w okresie międzywojennym. Następnie omówiona została sytuacja Uczelni po II wojnie światowej. Na tematy związane z SGPiS I. Kostrowicka wielokrotnie wypowiadała się  też na łamach prasy: „Odnawianie wiedzy ekonomicznej. Wywiad z prorektorem SGPiS doc. dr hab. Ireną Kostrowicką”  i na konferencjach naukowych . Zabierała również głos, występując  w radiu i w telewizji.  Tematem jej wystąpień była również historia Instytutu Gospodarstwa Społecznego .
Interesując się losami Uczeni wiele uwagi poświęciła  wybitnym przedstawicielom SGH - szczególnie  rektorom: Andrzejowi Grodkowi  i Bolesławowi Miklaszewskiemu . Może właśnie dlatego, że należała do grona wychowanków i najbliższych przyjaciół A. Grodka jej prace należą do najlepszych jakie zostały poświęcone życiu i działalności tego wybitnego polskiego ekonomisty.
 
Ostatnio pasją profesor Ireny Kostrowickiej stało się przygotowanie pamiętników emigrantów. W wyniku żmudnych starań zespołu IGS doszło do zebrania znaczącej  liczby pamiętników które po wnikliwej ocenie przez jury ukazują się w formie serii wydawniczej poświęconej wspomnieniom polskiej emigracji czasów wojny i tych którzy znaleźli się poza granicami Polski po 1945 r.. W wyniku olbrzymiego zaangażowania prof. I. Kostrowickiej wydane zostały pod jej redakcją już dwa tomy pamiętników - „Drogi na emigrację” i „Zesłańczym szlakiem”. W przygotowaniu jest tom trzeci.
 
O wszechstronności zainteresowań autorki może świadczyć opracowywanie (w większości przypadków wraz z mężem), książek przedstawiających piękno polskich krajobrazów. W rezultacie wydanych zostało szereg wspaniałych  albumów, przede wszystkim album pt. „Polska. Krajobraz i architektura” , opublikowany w różnych wersjach językowych. Na jego stronach znaleźć możemy nie tylko piękne widoki, ale również autorstwa  Kostrowickiej przejrzyste, przystępne dla każdego czytelnika opisy historii politycznej i gospodarczej każdego z prezentowanych regionów.
 
Na szczególną uwagę zasługuje działalność redakcyjna Kostrowickiej. Dzięki niej prace stawały się przejrzyste, łatwe w odbiorze nabierały wartości. Co znalazło  wyraz w niejednej nagrodzie.
 
Śledząc pracę dydaktyczną, naukową profesor Ireny Kostrowickiej nie powinniśmy nigdy zapominać, że wykonywała ją „stuprocentowa” kobieta, która walcząc o dobro Uczelni, Katedry, Instytutu czy po po prostu swoich wychowanków potrafiła nie gorzej niż to czyniła Margaret Tchatcher wykorzystać wszelkie atuty swej kobiecości, górując przy tym nad panią premier wyjątkowo atrakcyjną urodą, starannie podkreślaną wytrawną elegancją. Należy też wspomnieć tutaj o pewnej słabości pani profesor, o jej walce równouprawnienie  kobiet co znalazło wyraz w wystąpieniu na  międzynarodowej konferencji „Women and development” .
 
Za pracę dydaktyczną i naukową prof. Irena Kostrowicka była wielokrotnie odznaczana: w 1955 r. Medalem 10-lecia PRL, w 1969 r. Złotym Krzyżem Zasługi, w 1973r Krzyżem Kawalerskim Orderu  Odrodzenia Polski. Otrzymała również Brązowy Medal za Zasługi dla Obronności Kraju (1973r), Odznakę Honorową Zasłużony Białostocczyźnie (1970), Zasłużony dla Warmii i Mazur (1972) oraz Odznakę XX -lecia  ZSP.
 
Ani praca nauczyciela akademickiego, a ani praca naukowa nie przeszkadzały jej w życiu rodzinnym. W 1945 r. wstąpiła w związek małżeński z Jerzym Kostrowickim późniejszym  profesorem Instytutu Geografii PAN . W 1960 r. ze związku tego na świat przyszła córka Anna.
 
Utrzymywała także bliskie więzi rodzinne z bratem Czesławem Czapskim - inżynierem architektem i siostrą Janiną Maciejewską.

 

Zofia Grodek