Pomiń polecenia Wstążki
Przeskocz do głównej zawartości
Przeskocz do głównego menu
Logowanie
logo do druku
 
Katedra Historii Gospodarczej i Społecznej : Stanisław Wojciechowski
KES - Katedra Historii Gospodarczej i Społecznej
 

 Stanisław Wojciechowski

 

Stanisław Wojciechowski urodził się 15 marca 1869 roku w Kaliszu, w rodzinie Feliksa - dozorcy więzienia w Tyńcu i Florentyny z domu Vorhof. Rodzina Wojciechowskich wywodziła swoje szlachectwo z XV wieku i szczyciła się udziałem w walkach powstańczych 1863 roku. Stanisław Wojciechowski uczęszczał do gimnazjum w Kaliszu, które ukończył w 1888 roku, by następnie podjąć studia na Uniwersytecie Warszawskim. Początkowo uczęszczał na wydział fizyko-matematycznym, jednakże trudna sytuacja majątkowa zmusiła go do wyjazdu na prowincję i podjęcia pracy nauczyciela domowego. Na Uniwersytet Warszawski powrócił, jednak już na wydział przyrodniczy.

Podczas nauki na Uniwersytecie związał się z grupami konspiracyjnymi. Wszedł do Centralizacji Związku Młodzieży Polskiej "Zet", tworzył robotniczy ruch zawodowy, działał w tajnym Zjednoczeniu Robotniczym. Dwukrotnie aresztowany, w 1892 opuścił Warszawę. Wyjechał do Zurychu, a następnie do Paryża. Pracował tam jako zecer, co traktował nie tylko jako sposób zarabiania na życie, ale również jako naukę przydatnego dla potrzeb konspiracji zawodu.

Po utworzeniu Związku Zagranicznego Socjalistów Polskich wszedł w skład jego zarządu. W pierwszych dniach stycznia 1893 roku premier i minister spraw wewnętrznych Francji Alexandre Ribot, na skutek nacisków Petersburga, wydał dekret nakazujący wydalenie Wojciechowskiego z Francji jako działacza szczególnie niebezpiecznego. Jeszcze w tym samym miesiącu Stanisław Wojciechowski znalazł się w Londynie. Jednak już w czerwcu 1893 na polecenie ZZSP Wojciechowski wyruszył do Warszawy, aby wspomóc powstającą Polską Partię Socjalistyczną. Był to bardzo aktywny okres w jego życiu. Uczestniczył w partyjnych zjazdach, utrzymywał kontakty pomiędzy różnymi grupami robotniczymi, drukował "bibułę", dostarczał broń i maszyny drukarskie. W tym czasie Polska Partia Socjalistyczna utrzymywała dwóch "nielegalnych" Wojciechowskiego i Piłsudskiego. Obaj poznali się podczas zjazdu założycielskiego wileńskiej PPS, przez kilka następnych lat wspólnie prowadzili sprawy partii, razem redagowali "Robotnika".

W 1899 roku Wojciechowski wraz ze świeżo poślubioną żoną, ponownie udał się do Londynu. Do Polski wyjeżdżał kilkakrotnie, brał udział w warszawskim zjeździe PPS, a na stałe powrócił do kraju w 1906 roku. Tu zaangażował się w tworzenie związków zawodowych, tracąc bezpośredni kontakt z PPS i Piłsudskim. Współtworzył Towarzystwo Kooperatystów, wszedł w skład jego zarządu. Stworzył podporządkowany Towarzystwu bank, prasę, spółdzielnie spożywców, kółka rolnicze, sklepy robotnicze. Pełnił też funkcje dyrektora Związku Stowarzyszeń Spożywczych., a w latach 1911 - 1915 był członkiem zarządu Warszawskiego Związku Stowarzyszeń Spożywczych. W roku 1906 założył tygodni spółdzielców w którym pracował do 1914 roku. Za namową Stefana Żeromskiego nazwał czasopismo "Społem". Społeczna działalność Wojciechowskiego została doceniona w 1914 roku, gdy zaproszono go do Centralnego Komitetu Obywatelskiego.

W czasie I wojny światowej, w latach 1914 - 1915 Stanisław Wojciechowski przebywał w Rosji. Działał tam w Komitecie Narodowym Polskim, organizował pomoc dla "bieżańców", a po rewolucji lutowej został prezesem Rady Polskiego Zjednoczenia Międzypartyjnego w Moskwie, która współpracowała z Komitetem Narodowym Polskim w Paryżu. Zaangażował się również w tworzenie armii polskiej w Rosji. Zagrożony aresztowaniem powrócił w czerwcu 1918 roku do Polski i objął stanowisko dyrektora Związku Spożywców, odbudowywał sieć stowarzyszeń i reaktywował czasopismo "Społem". Po powrocie Piłsudskiego do Warszawy, Wojciechowski zaoferował mu swoje usługi jako pośrednika pomiędzy obozem socjalistów i narodowców. W styczniu 1919 roku Stanisław Wojciechowski został ministrem spraw wewnętrznych w rządzie Ignacego Jana Paderewskiego.

Współorganizował policję państwową, a w czasie gdy premier reprezentował Polskę na konferencji paryskiej, zastępował go w Warszawie. Również w kolejnym rządzie, utworzonym przez Leopolda Skulskiego, szefostwo MSW powierzono Wojciechowskiemu. Gdy kolejny premier, Władysław Grabski, zaproponował mu dalsze pełnienie tej funkcji, spotkał się ze stanowczą odmową. Do zakończenia w 1921 reformy administracyjnej Wojciechowski dalej jednak pracował dla rządu, m.in. w Komisji dla sprawy Oszczędności Państwowych, angażował się również w redakcję nowej polskiej konstytucji. W 1920 roku został profesorem historii i teorii kooperacji oraz wykładowcą spółdzielczość w Wyższej Szkole Handlowej. Z inicjatywy przyszłego prezydenta w WSH powstała Katedra Spółdzielczości i studenckie Koło Spółdzielców Spożywców.

Od 1921 roku Stanisław Wojciechowski był członkiem PSL - Piast i redaktorem tygodnika "Wola Ludu". Start w pierwszych wyborach do senatu RP nie przyniósł mu jednak sukcesu. Gdy w grudniu 1922 roku przystąpiono do wyborów prezydenta, Piast wystawił kandydaturę Wojciechowskiego, który - jak sądzono - zdobędzie głosy zarówno prawicy jak i lewicy. Podczas głosowania 9 grudnia Wojciechowski odpadł dopiero w czwartej turze głosowania. Po śmierci Gabriela Narutowicz, ponownie wystawiono jego kandydaturę i 20 grudnia znaczną większością głosów Stanisław Wojciechowski został wybrany na stanowisko prezydenta RP.

Urząd prezydenta pełnił Wojciechowski prze trzy lata i 145 dni. Przez niemal cały ten okres starał się silnie angażować w sprawowanie władzy i prace rządu. Jednak już od 1925 roku niektórzy obserwowali, że prezydent zniechęcony ciągłymi waśniami politycznymi, co raz bardziej obojętniał wobec niektórych problemów społecznych. Gdy 12 maja 1926 roku Józef Piłsudski ruszył z wojskiem w kierunku Warszawy, Wojciechowski starał się go zatrzymać, wykorzystując autorytet głowy państwa. Gdy to się nie powiodło, prezydent postanowił przeciwstawić się zamachowi, odrzucając możliwość pertraktacji zaproponowaną przez marszałka sejmu Macieja Rataja. Wydał również odezwy do wojska, w których nawoływał do obrony przed buntem. 14 maja na skutek znacznej przewagi wojsk Piłsudskiego, Wojciechowski złożył na ręce Rataja dymisję ze stanowiska głowy państwa.

Gdy przygotowywano się do kolejnych wyborów prezydenckich, przeciwnicy Józefa Piłsudskiego zamierzali wysunąć ponownie kandydaturę Stanisława Wojciechowskiego na wakujący fotel prezydenta. Ten jednak zdecydowanie odmówił udziału w elekcji, postanawiając odsunąć się z czynnego życia politycznego. Na "politycznej emeryturze" kontynuował działalność w "Społem", powrócił również do pracy naukowej i akademickiej, wykładając w Wyższej Szkole Handlowej i Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego. W latach 1928 - 1929 pełnił funkcję dyrektora Spółdzielczego Instytutu Naukowego, a następnie zasiadał w Radzie Naukowej Instytutu. Pod koniec lat trzydziestych zbliżył się do środowiska Frontu Morges, nie przyjął jednak propozycji objęcia prezesury Stronnictwa Pracy. Pisał wiele artykułów i prac naukowych, zajmując się przede wszystkim zagadnieniami spółdzielczości. Opublikował także pierwszą część wspomnień. Okupację niemiecką przeżył w swoim domu na warszawskiej Ochocie. Zmarł niemal całkowicie zapomniany 9 kwietnia 1953 roku w Gołąbkach pod Warszawą. Pochowany został w grobowcu rodzinnym na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

Stanisław Wojciechowski był uhonorowany wieloma polskimi i zagranicznymi odznaczeniami, z których najważniejsze to: Order Polonia Restituta, czechosłowacki Wielki Krzyż Białego Lwa, francuska Wielka Wstęga Legii Honorowej.

Bibliografia:

  • Zygmunt Kaczmarek, Trzej prezydenci II Rzeczypospolitej, Warszawa 1988, ss. 66 - 174.
  • Arkadiusz Kołodziejczyk, Stanisław Wojciechowski, w: Encyklopedia Historii Drugiej Rzeczpospolitej, Warszawa 1999, ss. 492 - 493.
  • Aleksandra Kosicka, Gabinet Paderewskiego, 16 I 1919 - 9 XII 1919, w: Janusz Faryś, Janusz Pajewski, Gabinety Drugiej Rzeczypospolitej, Poznań 1991, ss.41 - 53.
  • Ludwik Malinowski, Politycy Drugiej Rzeczypospolitej 1918 - 1939 (służba i życie prywatne), cz. I, Toruń 1995, ss. 183 - 201.
  • Zdzisław Pawluczuk, Konspirator i prezydent. Rzecz o Stanisławie Wojciechowskim, Lublin 1993.
  • Adam Wątor,
  • Gabinet Leopolda Skulskiego, 13 XII 1919 - 9 VI 1920, w: Janusz Faryś, Janusz Pajewski, Gabinety Drugiej Rzeczypospolitej, Poznań 1991, ss. 55 - 61.
  • Wojciechowski Stanisław , w: Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 1994, s. 17.
  • Stanisław Wojciechowski, Wspomnienia, orędzia, artykuły, Warszawa 1995.
  • Piotr Wróbel, Stanisław Wojciechowski, prezydent Rzeczpospolitej 20 XII 1922 - 14 V 1926, w: Andrzej Chojnowski, Piotr Wróbel /red./, Prezydenci i premierzy Drugiej Rzeczypospolitej, Wrocław 1992, 49 - 63.

Dorobek naukowy (wybrane pozycje):

  • Kooperacja w rozwoju historycznym, Warszawa 1922.
  • Ruch spółdzielczy, Warszawa 1930.
  • Spółdzielnie rolnicze. Jakie być mogą i powinny w Polsce według wzorów zagranicznych, Warszawa 1936
  • Moje wspomnienia, Warszawa 1938.
  • Historia spółdzielczości polskiej do 1914 roku, Warszawa 1939.

Pełna bibliografia:

Stanisław Wojciechowski, Wspomnienia, orędzia, artykuły, Warszawa 1995, s. 359.

Andrzej Zawistowski